Kamu Mallarının Haczedilemezliği Problemi/ Kamu Kurumlarından Alacak Tahsili ve Hukuki Yollar

Devlet kurumlarıyla iş yapan pek çok kişi ve şirket, sözleşmeden doğan alacaklarını tahsil etmekte ciddi güçlüklerle karşılaşmaktadır. İş tamamlanmış, fatura kesilmiş, hatta mahkeme kararı bile alınmış olabilir; ancak ödeme bir türlü gerçekleşmez. Üstelik icra yoluna başvurulduğunda da "kamu malları haczedilemez" gerekçesiyle talep reddedilir. Bu tablo, hukuki çaresizlik gibi görünse de durum hiç de öyle değildir.

Kamu Malları Neden Haczedilemiyor?

İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesi, devlet malları ile özel kanunlarında haczedilemeyeceği belirtilen malların haczini yasaklamaktadır. Bu kuralın arkasındaki mantık, kamu hizmetlerinin sürekliliğini korumaktır: İdarenin taşınmazları, araçları ya da banka hesapları haczedilirse hastane, okul, belediye hizmetleri aksar — en azından kanun koyucu böyle düşünmektedir.

Uygulamada bu kural, idarelerin borçlarını ödememek için sıklıkla başvurduğu bir kalkan haline gelmiştir. Mahkeme kararı kesinleşmiş, icra takibi başlatılmış, ancak haciz talebi "kamu malı" gerekçesiyle reddedilmiştir. Alacaklı ise ne yapacağını bilmez halde beklemektedir.

Anayasa Mahkemesi Bu Durumu Hak İhlali Olarak Değerlendiriyor

Anayasa Mahkemesi, bu tabloyu uzun süredir mülkiyet hakkının ihlali olarak kabul etmektedir. Mahkeme'ye göre icrası kabil olan her türlü alacak, Anayasa'nın 35. maddesi kapsamında mülkiyet hakkının güvencesi altındadır. Mahkeme hükmüne dayanması bile şart değildir; alacağın belirli, kesin ve icra edilebilir nitelikte olması yeterlidir.

AYM'nin bu konudaki içtihatları son derece nettir: İdarelerin haciz yasağının arkasına sığınarak mahkeme kararıyla hükmedilen alacakları ödememesi, kamu yararı ile kişi hakları arasındaki dengeyi kişiler aleyhine bozar ve mülkiyet hakkını ihlal eder. Mahkeme bu tespiti Kenan Yıldırım ve Turan Yıldırım (2013/711), Şenal Haylaz (2013/3457), Global Yapı Elemanları (2014/17557) ve Anadolu Kayak İşletmeleri (2016/6935) başvurularında ısrarla tekrarlamıştır.

Dolayısıyla "kamu malı haczedilemez" kuralı, idarenin ödeme yapmayı süresiz ertelemesini meşrulaştırmaz. Bu kural yalnızca tahsilin gecikmesini haklı kılabilir; yoksa ödemeyi tamamen ortadan kaldırmaz.

Enflasyon Ortamında Geciken Ödemenin Yarattığı Aşkın Zarar

Kamu kurumlarından alacaklarını uzun süre tahsil edemeyen alacaklılar, yalnızca parasını geç almakla kalmaz. Ülkemizde son yıllarda yaşanan yüksek enflasyon ortamında, geciken her ödeme aynı zamanda alacağın gerçek değerinin erimesi anlamına gelmektedir. Yasal faiz oranları enflasyonun gerisinde kaldığında, mahkeme kararıyla hükmedilen alacak fiilen değer yitirir.

Bu gerçek, son yıllarda "aşkın zarar" davalarının artmasında belirleyici rol oynamaktadır. Paranın zaman değerini göz ardı eden bir tahsilat süreci, basiretli bir tacirin idarelere duyduğu güveni temelden sarsmakta; ülkemizdeki ticari hayatı olumsuz etkilemektedir.

Ne Yapılabilir?

Kamu kurumundan alacağını tahsil edemeyen kişilerin başvurabileceği hukuki yollar bulunmaktadır.

• İdareye başvuru ve dava yolu: Ödeme emrine rağmen borcunu ödemeyen idareye karşı yapılan icra takibi sonuçsuz kalmış ise menfi tespit davası açılabilir. 
• Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru: Tüm olağan yolların tüketilmesine karşın alacak hâlâ ödenmemişse, mülkiyet hakkının ihlali gerekçesiyle AYM'ye bireysel başvuru yolu açıktır. AYM'nin yukarıda aktarılan içtihadı bu başvurular bakımından güçlü bir zemin oluşturmaktadır. Başvuru sonucunda ihlalin tespitinin yanı sıra tazminata da hükmedilebilmektedir.

Her iki yolda da sürelerin dikkatle takip edilmesi büyük önem taşımaktadır. Bireysel başvuruda otuz günlük süre hak düşürücü niteliktedir.

Sonuç

Devlete iş yapıp parasını alamayan kişiler, hukuki açıdan gerçekten çaresiz değildir. "Kamu malı haczedilemez" kuralı, idarenin borcundan kurtulmasını sağlamaz; yalnızca tahsil yollarını daraltır. Anayasa Mahkemesi, bu durumu defalarca mülkiyet hakkı ihlali olarak tespit etmiş ve alacaklılar lehine karar vermiştir. Enflasyonun yarattığı değer kaybı da hesaba katıldığında, alacağın bir an önce hukuki yollarla takibe alınması hem hak kaybını önler hem de gerçek zararın tazminini mümkün kılar.